Hamd; insana akıl, idrak ve emanet şuurunu bahşeden Allah’a; salat u selam, insanı cehaletin zulmetinden, vahyin nuruna çıkaran fahr-i kâinat Efendimize, aline ve ashabına olsun.
İnsan, doğduğu andan itibaren bir şeylerin talebesidir. Önce annesinin sesini, sonra evinin dilini, mahallenin hükmünü, mektebin ölçüsünü, kalabalığın telkinini öğrenir. Yaş ilerledikçe öğretmenlerin yerini ekranlar, kitapların yerini görüntüler, nasihatin yerini algoritmalar alır. İnsan yine öğrenir; yalnızca bu defa kendisini kimin eğittiğini fark etmek, güç hâle gelir. Belki de çağımızın asıl meselesi burada başlıyor.
İnsanın ne öğrendiğinden önce, kim tarafından ve hangi tasavvur üzere eğitildiğini sormamız gerekiyor. Zira eğitim, insanın zihnine bilgi taşımaktan öte, daha büyük bir eylemdir. Her eğitim, beraberinde bir hayat telakkisi getirir. İnsana neyin kıymetli, neyin değersiz, neyin başarı, neyin kayıp, neyin terakki, neyin gerileme olduğunu öğretir.
Bir çocuk “Başarılı ol.” cümlesini bin defa işittiğinde başarıyı hangi ölçüyle tanıyacağını da öğrenir. “Daha çok kazan.”, “Daha görünür ol.”, “Daha çok bil.”, “Daha güçlü ol.” Bütün bunlar, masum görünen telkinlerdir. Fakat insanın zihnine yerleşen her telkin, zamanla bir tasavvura dönüşür. Tasavvur ise insanın hayatını bir forma sokar. Böylelikle insan, kendisine ait sandığı nice arzunun, aslında yıllar boyunca kendisine öğretilmiş arzular olduğunu fark edemeden yaşar.
Doluluk oranı azalıyor, kanı çekildikçe insanlığın, Bilgi çoğalıyor fakat insanın kendi içindeki boşluğu kapatmaya yetmiyor. İletişim kolaylaşıyor fakat insanın, insanla irtibatı kesiliyor. Mektepler çoğalıyor fakat hikmete duyulan ihtiyaç eksilmiyor. Zira insanı bilgiyle doldurmak başka, mana ile beslemek başkadır.
Kur’an-ı Kerim, insanın yaratılışındaki zaafa dikkat çekerek şöyle buyurur: “Biz emaneti göklere, yeryüzüne ve dağlara teklif ettik. Onlar bunu yüklenmekten çekindiler ve ondan korktular. Onu insan yüklendi. Şüphesiz insan; çok zalim, çok cahildir.” (Ahzab, 72). Hilkatinde cehalet ve zulmet bulunan insanın lügati beşer eliyle değişse de fıtratı sünnetullah ile sabit kalır. Çağ değişir, insanın imtihanı değişmez.
Bugünün cahili, belki eski zamanların cahili gibi harf bilmez değildir. Bilakis çağımızın cehaleti, çoğu zaman çok şey bilirken neyi bilmesi gerektiğini unutmak şeklinde zuhur ediyor. Kütüphaneler doludur fakat insan, kendini okuyamaz. Bilgiye erişim sınırsızdır fakat hikmete erişim, insanın nefsini aşmasına bağlıdır. İşte burada vahyin eğitimiyle beşerî telkin arasındaki ayrım daha belirgin hâle gelir.
Vahiy, insana önce haddini ve nispetini öğretir. Kendini merkeze koyan insanın nazarını kendi nefsinden alır, Rabbine çevirir. Kâinata bakarken yalnızca maddeyi, insana bakarken yalnızca anatomiyi görmesine izin vermez. Varlığı mana ile, emaneti mesuliyet ile, bilgiyi hikmet ile buluşturur.
Vahdani ve ehadi iki delil vardır: Kâinat ve insan. İnsan, bu iki âleme yakınlığı nispetinde gafletten sıyrılır, cehaletin perdeleri aralanır, arifliğe doğru yol bulur. Bu yüzden vahyin eğitiminde ilk ders “daha fazla bilmek” kadar “bildiğinin karşısında nasıl duracağını bilmek”tir.
İlim, insana pek tabii mevki kazandırabilir; hikmet, ona mevkinin sınırını gösterir. İlim, dili açabilir; hikmet, dili bazen kapatır. İlim, hüküm kurdurabilir; hikmet, hüküm vermeden evvel insanı kendine döndürür.
Cehalet, kendinden evvel başkasına ceza keser. Bilge için durum aksi yönde seyreder: İlk önce kendini yoklar, her yargıdan evvel aynaya bakar. İşte reşit insanın terbiyesinin başlangıç noktası… Cahil ile avamı aynı kefeye koymak da çağımızın hatalarından biridir. Avam, her meselede söz sahibi olma iddiası taşımayan kalabalıktır. Cahil ise bazen kalabalığın ortasında, elindeki kanaati, hakikatin tamamı sanan kişidir. Havası havas yapan da malumatının çokluğu kadar, bilmediği yerde durabilme iradesidir.
Talebe olmak, bu sebeple bir yaş meselesi değildir. İnsan, ömrünün sonuna kadar talebe kalabilirse gelişim gösterir. Kendisine öğretilenleri sorgular, kendi kanaatini de imtihana tabi tutar, yanılabileceğini kabul eder. Hakikati kendi mülkü gibi taşımaz.
Reşit insanın alameti, yanılmazlığı değil, yanıldığında dönebilecek bir istikamete sahip olmasıdır. Bu noktada eğitim yeniden tarif edilmelidir. Çocuğa yalnızca bilgi kazandırmak yerine, ona ölçü kazandırmak gerekir. Merakını beslemek kadar, vicdanını da diri tutmak gerekir. Başarı duygusunu geliştirmek kadar, mesuliyet duygusunu geliştirmek gerekir. Kendini ifade etmeyi öğretirken kendini denetlemeyi de öğretmek gerekir.
Mamafih bilgi, ahlakın önüne geçtiğinde insanın elindeki imkân büyür fakat o imkânın istikameti belirsiz kalır. Bazı cahil, karanlıkta yolunu şaşırır. Bazı alim, meşaleyle yangın çıkarır. Öyleyse mesele meşalenin büyüklüğünden evvel, onu taşıyan elin terbiyesidir. Bugün bu terbiye maalesef mektepte verilmiyor.
Medya, insanın gündelik hayatındaki en güçlü muallimlerden biri hâline geldi. Ekran, odanın bir köşesinde duran cihaz olmaktan çıktı; insanın zamanını, dikkatini, arzusunu hatta kendilik algısını biçimlendiren bir mektebe dönüştü.
Tüm zamanlarının taksimini beşerin nazarına teşhir ve teslim eden insanın, dindar medyaya mı, medya dindarlığına mı hizmet ettiği muamma. Riyazet-i riya, icazet-i cehalet zamanlarındayız. Burada çözüm, dünyadan çekilmekte aranamaz. Mesele medyayı terk etmekten önce, medya karşısında irade sahibi olmayı öğrenmektir.
Neye bakacağını, ne kadar bakacağını, hangi sözü içine alıp hangisini kapının dışında bırakacağını bilmek de çağımızın riyazetidir. Çocuğun elinden ekranı almak kadar, ekranın zihnine ne yaptığını öğretmek gerekir. Genci bilgi bombardımanından korumak kadar, bilgiyi seçme ahlakı kazandırmak gerekir. Yetişkine nasihat etmek kadar, kendi hayatının nasıl bir telkin altında olduğunu fark ettirmek gerekir. Zira insan, kendini eğiten şeyleri fark etmeye başladığı gün, yeniden irade kazanmaya başlar. Vahyin eğitiminde bu iradenin merkezinde, emanet şuuru vardır.
İnsan; bedenini, aklını, zamanını, evladını, bilgisini, sözünü nihayet hayatını emanet bilir. Bu sebeple Kur’an’ın şu beyanı, eğitimin bütün istikametini tek başına değiştirecek kadar kuvvetlidir: “Şüphesiz benim namazım, kurbanım, hayatım ve ölümüm, hepsi âlemlerin Rabbi Allah içindir.” (En‘am, 162). Bu noktada eğitim, insanı dünyaya hazırlayan bir meslek edinme faaliyeti olmaktan çıkar; hayatın tamamını bir kulluk şuuruna bağlayan terbiye hâline gelir.
Ölmeden yaşamayı öğrenmek, pahalı bir tahsil; yaşamadan ölmek, ucuz cehalettir. İnsan, hayatının gayesini öğrenmeden ne kadar uzun yaşarsa yaşasın, ömrünü yalnızca tüketmiş olur. Vahyin terbiyesi ise insana hayatı, tüketilecek bir sermaye gibi değil, hesabı verilecek bir emanet gibi görmeyi öğretir. İşte eğitimde aradığımız dönüşüm buradan başlamalıdır. Müfredattan önce insan tasavvuru değişmeli, muallim yalnızca ders anlatan kişi olmaktan çıkıp hâl ile de öğreten bir mürşit hâline gelmelidir.
Talebe, diploma peşinde koşan bir alıcıdan, hakikat peşinde yürüyen bir yolcuya; medya, insanın dikkatini sömüren bir pazar olmaktan çıkıp hakikate hizmet eden bir vasıtaya dönüşmeli. Aile, çocuğun yalnızca başarı karnesini değil, karakterini de takip etmelidir. Ve en önemlisi; yetişkin insan, kendi nefsini eğitmeye yeniden talip olmalıdır. Çünkü başkasını terbiye etmeye kalkışıp kendi nefsini muaf tutan her eğitim, sonunda bir çelişki üretir.
Hikmet, kalbi aydınlatır; cehalet, aklı kör eder. İyilik de kötülük de niyetle tartılır lakin hikmet tartı değil, terazidir. İki şeyin hükmü nettir: Hikmet meleklerin lisanı, cehalet şeytanın sükûtudur. İnsanın kurtuluşu, yalnızca daha çok şey bilmesinde aranamaz. Bildiğini yerine koymasında, bildiğiyle amel etmesinde, bildiği karşısında haddini bilmesinde aranır. Taassubun panzehri tefekkür, gafletin panzehri tezekkürdür. Cehaletin panzehiri yalnızca bilgi değil, hikmettir. Hikmetin yolu ise insanın kendini merkeze koymaktan vazgeçmesiyle açılır. Zira insanın en tehlikeli cehaleti, kendi doğrularını mutlak sanmasıdır.
Kendi kanaatini putlaştıran insan, putperestliğin en modern biçimine düşer: Taştan yapılmış bir mabede değil, kendi zihninin mabedine secde eder. Vahiy, insanı bu puttan kurtarır. Ona tekrar tekrar şunu hatırlatır: Sen bilen değilsin yalnızca, sorumlusun. Sen sahip değil, emanetçisin. Sen hükmeden değil, hüküm altındasın. Sen yolun sahibi değil, yolcusun. Ve sen, nihayetinde kendini eğitmekle mükellef olan bir talebesin. İşte yeni bir başlangıç noktası: Çocuklarımızı, gençlerimizi, talebelerimizi, muallimlerimizi ve kendimizi yeniden talebe kılmak… Vahyin ve hakikatin önünde… En çok da kendi nefsimizin aynasında… Çünkü insan, kendini eğitmeye karar verdiğinde eğitim sistemi, yeniden insan yetiştirmeye başlar. O vakit bilgi hikmete yaklaşır. Terakki istikamete bağlanır, telkin yerini tefekküre bırakır ve taassup çözülür.
Cehaletin karanlığında büyüyen insan, kendi içine bir kandil yakar. Ve belki insanlığın azalan doluluk oranı da ancak o vakit yeniden artmaya başlar: Kanı çekilen insanlığa, yeniden hikmetten hayat üflenince…
Vesselam, veddua, velcehd…
Kanarya Banu DAĞ
Follow
