Modern insanın en büyük trajedisi, düşmanını tanımamasıdır. Zira bugün hayatı işgal eden en yıkıcı krizlerden biri, ekseriyetle aleni bir kötülük değil, insanın zamanla kurduğu ilişkinin bozularak lüzumsuzluğun meşrulaştırılmasıdır. Bu hâlin asırları eskiten klasik ve en bilindik adı, malayani…
Malayani; insanı ilgilendirmeyen, ona hakiki bir fayda kazandırmayan, ruhunu ve aklını derinleştirmeyen her nevi meşguliyetin adıdır. Fakat modern çağ bu mefhumu yalnızca unutmakla kalmamış, âdeta tersine çevirmiştir. Dün vakit israfı sayılan şeyler, bugün hayat tarzı olarak takdir edilmektedir. Boş işler, üretim; oyalanma ise meşguliyet olarak gösterilmektedir. İnsanın en büyük sermayesi olan zamanın hangi eylemlerle doldurulduğu, onun hayatının anlamını tayin eder. Nitekim İslam ahlakının temel ilkelerinden biri, insanın lüzumsuzu terk edebilme olgunluğudur. Bu prensip, Hz. Peygamber’in (sav) meşhur hadisinde veciz biçimde ifade edilir:
“Kişinin iyi bir Müslüman olmasının alametlerinden biri, kendisini ilgilendirmeyen şeyleri terk etmesidir.” Bu ifade yalnızca bir davranış tavsiyesi değil, aynı zamanda insanın dikkat ve rikkat ekonomisini tertip eden bir prensiptir. Çünkü insanın kalbi, sınırsız meşguliyetleri taşıyabilecek kapasitede dizayn edilmemiştir. Kalp, kendisini hakikate açacak şeylerle meşgul olduğunda genişler fakat boş işlerle doldurulduğunda daralır.
Malayani, hayatın en sinsi istila biçimidir
O, kapıyı kırarak içeri girmez. Bizatihi insan, kendi iradesiyle onu içeri buyur eder. Biraz eğlenmek, biraz rahatlamak, biraz oyalanmak bahanesiyle davet edilir. Zamanla bu masum sayılan oyalanmalar, insanın ömrünü kemiren bir düzene dönüşür.
Bugün mesele sadece bireysel değil, içtimai bir salgına evrilmiştir.
Zamanın Ontolojisi: Ömür Sermayesi
Kur’an-ı Kerim’de zaman üzerine yapılan yeminler, dikkat çekicidir: “Asra yemin olsun ki insan gerçekten ziyandadır.” (Asr,1-2) Bu ayet, yalnızca zamanın kıymetine dikkat çekmez, aynı zamanda insanın zaman karşısındaki sorumluluğunu hatırlatır. İslam düşüncesinde zaman, nötr bir akış değil, emanet edilen bir imkândır. İnsan, bu imkânı ya anlam üretmek için kullanır yahut farkında olmadan müsrifane tüketir. Tasavvuf geleneğinde bu hakikat, “vakit” kavramı üzerinden derinleştirilmiştir. Sufiler için vakit, insanın Allah (cc) ile ilişkisinin en somut zemini olarak görülür. Zira insanın kalbi hangi hâl üzere ise vakit de o hâl üzere geçer. Bu hikmetle birçok Allah dostu, vakti israf etmeyi yalnızca bir disiplin eksikliği değil, manevi bir kayıp olarak değerlendirmiştir.
Peygamberler Öğretisinde Malayani
Peygamberlerin hayatları incelendiğinde dikkatleri celbeden, müşterek bir özellik vardır: Zamanın fevkalade bilinçli kullanımı. Hz. Peygamber’in hayatına dair rivayetler, onun günlük hayatını son derece dengeli bir düzen üzerine kurduğunu gösterir. İbadet, tefekkür, aile hayatı, toplumsal sorumluluk ve istirahat, hepsi bu ölçü içindedir. Ancak bu düzen içinde dikkat çeken bir husus vardır: Lüzumsuz meşguliyetlere zinhar yer yoktur. Hz. Peygamber’in uzun sessizlikleri, tefekkür anları ve konuşmalarındaki muvazene, malayaniye karşı kurulan muazzam bir dikkat ahlakının göstergesidir.
Benzer bilinç ve ihtimam, sair peygamberlerin hayatlarında da gözümüze çarpar. Hz. Yusuf’un hayatı, en müşkül şartlar altında bile insanın zamanını ve karakterini koruyabileceğini gösterir. Zindandaki yıllarını bile bir tür irşat ve eğitim sahasına dönüştürmesi, vakti boşa harcamayan bir peygamber ahlakının numunesidir. Hz. Yunus’un kıssası ise insanın hata ve gaflet anlarını fark edip yeniden yöneliş gösterebileceğini anlatır. Onun duası; insanın, en karanlık anda bile hakikate yönelme imkânına sahip olduğunu gösterir.
Tasavvuf Geleneğinde Vakit Disiplini
İslam medeniyetinde vakit bilinci, en yoğun biçimde tasavvuf geleneğinde işlenmiştir. Bu gelenekte vakti israf etmek, çoğu zaman manevi gafletin belirtisi olarak değerlendirilmişti. Cüneyd-i Bağdadi’ye nispet edilen meşhur sözlerden biri şöyledir: “Vakit kılınç gibidir, sen onu kesmezsen, o seni keser.” Bu ifade yalnızca bir öğüt değil, insanın varoluşuyla ilgili keskin ve kesin bir teşhistir. Çünkü zaman, insanın karakterini, fark ettirmeden şekillendirir.
Hasan el-Basri’nin şu sözü de aynı gerçeğe işaret eder: “Ey Ademoğlu! Sen günlerden ibaretsin. Bir gün geçtiğinde senden bir parça eksilir.” Bu bakış açısı, zamanın yalnızca dışarıda akmadığını, insanın bizzat kendi varlığından eksildiğini hatırlatır.
Modern Çağda Malayaninin Yeni Biçimleri
Bugün malayani, yalnızca bireysel bir zaaf değildir. Maalesef kültürel bir sistem hâline getirilmiştir. Özellikle dijital teknolojiler, insanın dikkatini sürekli meşgul eden bir yapı ağı kurmuştur. Telefonlar, sosyal medya akışları, bitmeyen görüntüler ve tartışmalar. Bunların kahir ekseriyeti insanın zihnini devamlı surette uyarır fakat nadiren derinleştirir. Böylece modern insan, sürekli meşgul fakat derinliksiz bir hayatın içine dikte edilir. Bu durumun en görünür etkilerinden biri, aile hayatında ortaya çıkar.
Aile İçinde Malayani: Sessiz Bir Erozyon
Bugün birçok evde dikkat çekici bir sahne yaşanmaktadır. Aynı odada bulunan insanlar, ayrı dünyalarda, farklı ekranların içine dağılmış durumdadır. Eşler birbiriyle muhabbet etmek yerine ekranlarla meşguldür. Çocuklar ise sanal oyunların içine çekilmiş bir dünyada büyümektedir. Bu vahim tablo yalnızca teknolojik bir alışkanlıktan ibaret değildir. Aile kurumunun pedagojik işlevini zaafa uğratan bir dönüşümdür.
Çocuklar karakterlerini, gözlemledikleri hayat tarzından öğrenirler. Şayet ebeveynlerin hayatı devamlı oyalanmalarla doluysa çocuklar da dikkatlerini aynı şekilde dağınık kullanmayı öğrenir. Bu hâl, uzun vadede irade zayıflığı, sabırsızlık ve yüzeysel düşünme alışkanlığı gibi ciddi karakter problemlerine sebebiyet verebilir.
Malayani ve Medeniyet Meselesi
Bir toplumun hangi işlerle meşgul olduğu, o toplumun medeniyet ufkunu belirler. Büyük medeniyetler, dikkatlerini ve vakitlerini büyük meseleler üzerinde mesai hasrederek yoğunlaştırabilmiş toplumlar tarafından inşa edilmiştir. Bir toplumun gündemi devamlı yüzeysel meşguliyetlerle doluysa tefekkür ve üretim kapasitesi, zamanla ciddi zaafa ve felce uğrar. Böyle bir toplumda düşünce yerine sloganlar, hikmet yerine hızlı kanaatler hâkim olur. İşte bu nedenle malayani, yalnızca bireysel bir kusur değil, medeniyet kapasitesini düşüren bir alışkanlıktır.
Çözüm: Dikkat Ahlakının Yeniden İnşası
Malayani ile mücadele, yalnızca teknolojik sınırlamalarla değil, ahlaki bir bilinçle mümkün olabilir. Bu noktada birkaç temel ilke mühimdir:
- Vakit şuurunun kazandırılması: İnsan, zamanın geri dönmeyen bir sermaye olduğunu idrak etmelidir.
- Ekran Disiplini: Teknolojinin hayatı yönetmesine izin verilmemelidir.
- Aile İçi Hakiki Sohbetin Canlandırılması: Aileler birlikte düşünmenin ve konuşmanın alanlarını yeniden kurmalıdır.
- Çocukların Dikkat Terbiyesi: Kitap, sanat, tabiat ve spor gibi alanlar çocukların dikkatini derinleştiren faaliyetlerdir.
- Lüzumsuzu Terk Etme Ahlakı: İnsan, bazen hayatına yeni şeyler eklemekten ziyade, fazlalıkları çıkarmayı öğrenmelidir.
Sonuç: Asıl Direniş, Vaktin Haysiyetini Korumak
İnsan hayatı, günlerden mürekkep bir defterdir. Her gün bir sayfa açılır, akşam olduğunda kapanır. Fakat o sayfaya yazılanlar silinmez. Bu yüzden hikmet ehli, ömrü uzun bir zaman dilimi olarak görmemiş, bilakis emanet edilmiş vakitler toplamı olarak değerlendirmiştir. Malayani, işte bu defterin sayfalarını boş bırakan görünmez bir hırsızdır. Gürültü çıkarmaz, iz bırakmaz fakat insan fark ettiğinde ömrünün büyük bir kısmını sessizce alıp götürmüştür. Bunca hikmete iltica ile akıllı insanın ilk işi, hayatına giren meşguliyetleri sorgulamaktır. “Bu yaptığım şey ömrümü büyütüyor mu, yoksa yalnızca vaktimi mi eritiyor?” Bu soru devreye girdiğinde akıl, kendiyle yüzleşme sağlayıp doğru yanıtı işaretleyecektir. Bu yüzden insanın kendisine bazı disiplinler koyması zaruridir: Boş konuşmayı azaltmak, lüzumsuz tartışmalardan çekilmek, ekranın değil kalbin çağrısına kulak vermek, aile sofrasını yeniden sohbetle diriltmek, çocuklara yalnızca imkân değil, dikkat ve vakit vermek… Bunlar yükte hafif lakin pahada ağır kararlardır. Unutulmamalıdır ki insanın karakteri, çoğu zaman büyük olayların aksine, gündelik alışkanlıklarla şekillenip bir hüviyet kazanır. Bir ömür, binlerce küçük tercihin hülasasıdır. Bir saatlik oyalanma, bir saatlik dikkat, bir saatlik sohbet, bir saatlik tefekkür… Günler bu küçük saatlerden oluşur, yıllar ise günlerin yekunudur.
Nihai Hatırlatma: Sorgudan Evvel
İnsan, çoğu zaman hayatı uzun soluklu bir yol gibi düşünür. Halbuki hakikatte ömür, arka arkaya gelen kısa vakitlerden ibarettir. Bir gün, bir saat, bir an… Her biri usulca ve sür’atle geri dönmemek üzere insanın elinden çıkar. Bu hakikati en sarsıcı biçimde hatırlatan ikazlardan biri, Hz. Peygamber Efendimizin şu hadisidir: “Kıyamet gününde kul, şu beş şeyden sorguya çekilmedikçe yerinden ayrılamaz: ömrünü nerede tükettiğinden, gençliğini nerede yıprattığından, malını nereden kazanıp nereye harcadığından, bildikleriyle amel edip etmediğinden.” Hadis dikkatle düşünüldüğünde insanı derinden sarsan bir hakikati inzar ile tebliğ eder.
Ömür sorulacaktır! Gençlik sorulacaktır! Yani insanın en büyük sermayesi, hesap gününde ilk açılacak defterdir. Bu sebeple insanın kendisine sorması gereken en ciddi soru şudur: Bugün ömrümün hangi kısmını gerçekten anlamlı bir işe verdim? Çünkü nihayetinde insanın gerçek serveti, ne malıdır ne makamıdır. Ve belki de bütün bu sözlerin özü, tek bir hikmette toplanır: Vaktini koruyan, iki dünyasını korur.
Ömür dediğin bir demdir, gaflet ile yel olur.
Malayaniye dalanın sermayesi kül olur.
Vesselam, veddua, veccehd…
Kanarya Banu DAĞ
