İsrail, Suriye’de yaptıklarıyla sadece Türkiye ile değil, bölgesel ve uluslararası konsensüs ile de ters düşmektedir.
Salı günü İsrail savaş uçakları, Suriye’nin kuzeybatısındaki Ebu el-Duhur hava üssüne saldırdı ve bu saldırı ABD, İngiltere, Birleşmiş Milletler ve bölge ülkeleri tarafından kınandı. İsrail hükûmeti ise bölgeye konuşlanması muhtemel Türk askeri nedeniyle bu saldırıyı gerçekleştirdiğini açıkladı. Daha sonraki bir röportajda, ABD’nin Türkiye büyükelçisi ve Suriye özel temsilcisi Tom Barrack, ABD’nin bu istihbaratı saldırıdan altı gün önce İsraillilerden aldığını söyledi. Ancak ABD istihbaratı bu iddiayı yalanladı. Bu olay, yalnızca Türkiye ve İsrail arasındaki dinamiklerdeki bir değişimi yansıtmakla kalmıyor, aynı zamanda İsrail’in artık merkezde olmadığı, bölgesel bir yeniden yapılanmanın da sinyalini veriyor.
Türkiye’nin Yanıtı
İsrail’in Suriye üssüne yaptığı saldırıyı bir provokasyon olarak gören Ankara, gerilimi tırmandırmaktan kaçındı ve bunun yerine krizden çıkış yolu sağladı. Sorunu kişiselleştirmek yerine; İsrail ile ABD arasında, İsrail ile bölgesel ve uluslararası toplum arasında bir mesele olarak çerçeveledi. Normalde, Türkiye ve İsrail arasında bir çatışmayı önleme mekanizması vardı. Ancak Barrack’ın röportajda belirttiği gibi; İsrail, Türkiye’yi saldırı konusunda uyarmadı, bu da askerî bir yanıtı tetikleyebilirdi.
ABD elçisi, bir çatışmayı önleme çağrısında bulundu fakat böyle bir girişim ancak ilgili taraflar bunu isterse etkili olabilir. Bu durumda, İsrail’in gerilimi azaltmayı amaçladığına dair hiçbir kanıt yok. Aslında İsrail’in saldırı hakkında ne Türkiye’yi ne de ABD’yi bilgilendirmesi -Başbakan Benjamin Netanyahu’nun seçim kampanyasını desteklemek için bir oyun- göz önüne alındığında gerilimin tırmandırılmasının kasıtlı bir eylem olduğu anlaşılıyor.
ABD’nin İran cephesinde dayattığı sakinliğin ardından, Netanyahu’nun İsrail seçimlerine doğru giderken Suriye, Lübnan veya Gazze gibi diğer cephelerde de gerilimi tırmandırmaya çalışması muhtemel. Türkiye için zor olan ise Netanyahu’nun tuzağına düşmekten kaçınmak ve bu tür saldırganlığın normalleşmesini önlemek olacaktır. Bu, Netanyahu’yu dizginlemek için ABD başkanı Donald Trump’ın doğrudan müdahalesini gerektirecektir. Gerçekten de üçlü bir çatışma önleme mekanizması ancak ABD’nin gerçek anlamda destek vermesiyle işe yarayabilir ve güvenilir olabilir. Ancak İsrail’i önleyici bir mekanizma kurulsa bile Suriye’deki idari değişimin, Türkiye ve İsrail gerilimini tırmandıracağı gerçeğini değiştirmeyecektir. Uzun bir süre boyunca Türkiye’nin İsrail’e karşı hoşnutsuzluğunun özü, Filistin meselesiydi ve daha çok insani, kimlik ve dayanışma temelliydi. Fakat durum jeopolitik bir rekabete doğru evriliyor.
Bugün Ankara, İsrail’in Suriye’deki değişimi baltalama girişimlerinin ulusal güvenliği için doğrudan sonuçları olduğunu düşünüyor. Bu nedenle Türkiye artık İsrail’i yalnızca Filistin meselesi prizmasından görmüyor. Aksine İsrail’in bölgesel revizyonizminin kendi çıkarlarını tehdit ettiğini okuyor ve bunu giderek artan bir ulusal güvenlik sorunu olarak görüyor.
Suriye Konusunda Uluslararası Uzlaşma
Doğu Akdeniz’den Afrika Boynuzu’na ve Orta Doğu’ya kadar Türkiye ve İsrail’in politikaları, öncelikleri ve tehdit algıları çatışıyor. Suriye ise Türkiye ve İsrail’in bölgesel düzen vizyonlarının hesaplaşma noktası olabilir.
Ankara, güney komşusunun merkezîleşmiş, istikrarlı ve askerî olarak yetenekli olmasını istiyor. Buna karşılık İsrail; zayıf, parçalanmış ve askerî güçten yoksun bir Suriye istiyor. Ancak bu, sadece Türk ve İsrail vizyonları arasındaki bir çatışma değil. İsrail, Suriye konusunda bölgesel ve uluslararası uzlaşmayla ters düşüyor. ABD, İngiltere, Avrupa ve bölgesel devletlerin tamamı Şam’da merkezî ve istikrarlı bir hükûmeti destekledi. İronik bir şekilde, muhtemelen zayıf veya başarısız bir Suriye isteyen tek bölgesel devlet, İran’dır.
Herhangi bir egemen devlet gibi, Suriye’nin de bir ordusu olacak. İsrail, kendi güvenliğini sağlamanın tek yolunun komşu veya bölgesel devletlerini zayıf, parçalanmış ve askerî yetenekten yoksun tutmak olduğuna inanıyorsa bunun global politikalar ve uluslararası ekonomi açısından sürdürülebilir bir durum olmadığını görecektir.
Suriye devletinin zayıflatılması ve geçiş sürecinin başarısızlığı, devlet dışı aktörlere ve radikalizme yol açacak, bu da İsrail de dahil olmak üzere tüm bölge için kötü sonuçlara neden olacaktır. Nitekim komşu Lübnan, bir uyarı örneği olmalıdır. İsrail işgali ve Lübnan devletinin zayıflığı, Hizbullah’ın doğmasına ve güçlenmesine yol açmıştır.
İbrahim Anlaşmalarının Çöküşü Sonrası Orta Doğu
İsrail ve Türkiye’nin bölgesel düzen hakkındaki fikirleri de çatışıyor. Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan’ı bir araya getiren son Mekke Paktı, özünde İsrail karşıtı değil. Ancak İbrahim Anlaşmaları veya Hindistan-Orta Doğu-Avrupa Ekonomik Koridoru (IMEC) veya Hindistan, İsrail, Birleşik Arap Emirlikleri ve ABD arasındaki stratejik ortaklık olarak bilinen I2U2 gibi benzer girişimlerin öngördüğü düzenin başarısızlığını işaret eden bölgesel bir değişimi temsil ediyor.
İbrahimî bölgesel düzen vizyonu, ABD güvenlik şemsiyesi altında Arap-İsrail normalleşmesi ve iş birliğine dayanıyordu. İran’ın sert bir şekilde çevrelenmesi, Türkiye’nin yumuşak bir şekilde kontrolü ve Filistin meselesinin önemsizleştirilmesi de aynı vizyonun parçasıydı. Özünde bu İbrahimî vizyon, Arap devletleri ve onların ihtiyaç ve önceliklerinden çok İsrail ve bölgesel normalleşmesiyle ilgiliydi. Ancak saldırgan ve revizyonist politikalarıyla İsrail, bölgesel izolasyon olasılığını derinleştirmiş, herhangi bir normalleşmenin maliyetini artırmış ve bu İbrahimî -veya İsrail merkezli- bölgesel düzen vizyonunu sabote etmiştir.
İsrail revizyonizmi, yalnızca İsrail ile diğer büyük bölgesel devletler arasında bir ayrılık yaratmakla kalmıyor, aynı zamanda bölgesel yeniden düzenleme konusunda İsrail ile ABD arasındaki uçurumu da ortaya koyuyor.
İsrail, Mekke Paktı’na karşı çıkarken Trump bunu, muhtemelen bölgesel müttefikleriyle sorumluluk paylaşımı stratejisiyle uyumlu ve daha fazla bölgesel meşruiyet ve kabul gören bir anlaşma olarak görerek övdü. ABD’nin pozisyonu, Washington’ın bölgesel vizyonunun yeniden ayarlanmasını da yansıtıyor olabilir.
Son on yılda ABD, İsrail ve Arap-Körfez devletlerine dayalı bir bölgesel düzen oluşturmak için büyük yatırımlar yaptı. Ancak bu, esasen bölgesel düzen için İsrail merkezli bir projeydi. Bu vizyon artık sürdürülebilir değildir ve çöküşünden en çok sorumlu olacak olan, İsrail’in kendisidir.
Galip Dalay, Al Jazeera, 22.08.2026
Çeviren: İsmail CEYLAN
