Âlemlerin Rabbi olan Allah’ın şanı çok yücedir. O yüce Rab ki insanı bir kan pıhtısından yaratıp ona bilmediğini öğretendir. İnsan, yaratılış olarak öğrenmeye ve eğitilmeye ihtiyaç duyar. Öğrenmek, yönlendirilmek insani bir gereksinimdir. İnsan, hiçbir şey bilmeden dünyaya gelir ve birçok şeyi öğrenmiş olarak göçer gider. İnsan dışındaki bütün canlılar, hayattaki rollerini bilerek dünyaya gelirken insan, öğrenmeye ihtiyaç duyar: “Allah, sizi annelerinizin karnından hiçbir şey bilmezken çıkardı ve umulur ki şükredersiniz diye işitme, görme (duyularını) ve gönüller verdi. Göğün boşluğunda boyun eğdirilmiş (musahhar kılınmış) kuşları görmüyorlar mı? Onları (böyle boşlukta) Allah’tan başkası tutmuyor. Şüphesiz, iman eden bir topluluk için bunda ayetler vardır.” (Nahl, 78-79). İnsanın bilmesi veya bilgiye ulaşması için gerekli donanım, yaratıcısı tarafından insana bahşedilmiştir. Sahip olduğu duyular yoluyla bilgiye ulaşan insan, ulaştığı bu bilgileri yorumlaması sonucu davranışlarındaki doğrularını ve yanlışlarını belirler. Bebekliğinden itibaren öğrenmeye başlayan insan, belli bir yaşa geldikten sonra yaşadığı toplumun ilkelerine göre sistematik bir eğitime tabi tutulur. İşte insanın eğitim serüvenindeki dönüm noktası tam da burasıdır. Yaşadığı toplumun ilkelerini belirleyen güç ya da otorite, eğitime tabi tutulan insanın gelecekteki davranışlarına ve inanışına yön verir.
Dünyanın birçok ülkesinde eğitim, insanları sisteme entegre etmek için kullanılan bir kurum hâlini almıştır. Beşerî sistemlerde eğitim, ideolojik bir eğilim göstererek yine beşerî aklın ürünü olan müfredatlarla kitlelere yön vermekte. Eğitirken yönlendiren bu sistemde bireyler, verileni alarak düşünce dünyasını bu müfredatların ilkeleri çerçevesinde oluşturuyor. İnsan aklına dayanan beşerî eğitim sistemlerinin en büyük amaçlarından biri, bireye meslek kazandırmaktır. Mesleğin kendisi ve içeriğinden ziyade, maddi getirisi daha ön plandadır. Bu bakış açısı, kazanç elde etmenin her yolunu mubah görmenin önünü açıyor. Başarı ve kazanç odaklı bir eğitim sisteminde, hiçbir mesleki alan asıl amacına hizmet edemez. Tek gayesi daha fazla kazanmaktır. Artık karşısındakini müşteri olarak görür. Zamanla deformasyona uğrayan sorumluluk ve ideal bilinci, toplumda sorumluluk sahibi olması gereken bireyleri, tüccar mantığıyla harekete zorlar.
Genel olarak insan, iki yönü ile ele alınır veya alınmalı: Beden ve ruh. Beşerî eğitim sisteminin odak noktası, bedendir. Eğitimi, doyuma ulaştırmak istediği estetik anlayışı ve görselliği büyük oranda beden merkezlidir. Beden ise beslendikçe doyumsuzlaştı, güzelleştikçe daha fazlasını istedi; estetik adı altında bir sürü ameliyat çeşidi türedi, giyinmek yetmedi “modaya uysun” dedi, içsel olan hiçbir şeyi sevmedi; mesela duyguları anlatan müziğe dahi tahammülü kalmadı. Genç kalabilmek için, bilimsel laboratuvarlar kuruldu; envaiçeşit kremler, kokular, yağlar bilmem daha neler geliştirildi. Ama bedeni tatmin etmek, öyle kolay değildi. İnsan, ölümsüzlüğün peşine düştü hadsizce. Aynaya her baktığında biraz daha yaşlandığını görmeyi kabullenemedi. Çünkü esas olan, bedendi. Günümüz dünyasının eğitim anlayışında görsellik çok şey ifade ettiği için ve böyle öğrendiğimizden dolayı bilinçaltımız her alanda bizi buna yönlendirdi.
İnsan için göz, bilgiye ulaşmanın yollarından biridir hatta birincisidir. Herhangi bir şey hakkında fikir sahibi olmak için görmemiz yeterlidir. Bu, her ne kadar ön yargılı ve eksik bir bilgi olsa da fikir sahibi olmamızı sağlar. Gözümüz aracılığıyla bize ulaşan bilgi, vücudumuzda bazı süzgeçlerden geçerek derece kazanır. Bu dereceler malumat, gerçek bilgi, hakikatin bilgisi ve nihayetinde iman olarak sıralanabilir. Akıl ve kalp, bu derecelendirmede başat rol oynar: “And olsun, cehennem için cinlerden ve insanlardan çok sayıda kişi yarattık (hazırladık). Kalpleri vardır, bununla kavrayıp anlamazlar; gözleri vardır, bununla görmezler; kulakları vardır, bununla işitmezler. Bunlar hayvanlar gibidir hatta daha aşağılıktırlar. İşte bunlar gafil olanlardır” (A’râf, 179).
İşte künhüne varmak, bilgiyi kuşatmak ve bilginin de bizi kuşatması için gerekli olan ipuçları bunlar. Bir şeyin fiziki olarak var olması, tek başına yeterli değildir. Kalp var ama kavrayıp anlayamıyor, kulak var ama duyup işitemiyor, göz var ama bakıp göremiyor. Bilgi ya da eğitim insana tek kanaldan ulaştığında eksik veya hatalı olur. Nitekim bütün duyu organlarımız tek başına hareket ettiğinde yanılma olasılıkları vardır. Bu konuya ayrı bir başlık açmak gerekir ya da Behiştî’nin “Bilmek” adlı güzel bir eseri var, ondan faydalanılabilir.
Vahye dayalı eğitim sisteminde insan her yönü ile ele alınır. Bütün yönleri ile terbiye edilen insan; toplum içinde, aile hayatında, ticaret yaparken ve yalnız başına iken dahi aldığı eğitimin gerektirdiği gibi davranır. Çünkü bu öğretimde gözetmen, bizzat eğitmenin kendisidir. Bilginin imana dönüşmesi, Müslümanlar için önemli bir noktadır. İslam dininde eğitim ve bilgi, insanların hayatlarının merkezinde önemli bir yer tutar. İslam; bilginin araştırılması, öğrenilmesi ve paylaşılmasının teşvik edildiği bir dindir. İslam’da eğitim ve bilgiye verilen değer hem dinî hem de dünyevi yaşamın daha iyi anlaşılması ve yaşanması için hayati bir öneme sahiptir.
İslam, eğitim hakkının herkes için eşit şartlarda sunulmasını savunur. Kadınlar ve erkekler, zenginler ve yoksullar, ırk ve etnik köken ayrımı olmaksızın herkesin eğitim hakkı vardır. İslam toplumunda cahilliğe ve bilgisizliğe karşı mücadele edilerek adaletli ve eşit bir eğitim sisteminin oluşturulması teşvik edilir. İslam eğitimi, sadece dinî bilgileri öğretmekle sınırlı değildir. Hem dünyayı hem de ahireti kapsayacak şekilde bireylerin yetişmesi hedeflenir. Temel bilimlerden ahlaki değerlere, sosyal ilişkilerden sanata kadar geniş bir yelpazede eğitim verilir. İslam’ın temel hedeflerinden biri, bireylerin karakterlerini güçlendirerek onları topluma faydalı bireyler olarak yetiştirmektir.
İslam, bilginin sürekli aranması ve geliştirilmesi gerektiğine inanır. Bilgi birikiminin durmaksızın arttığına ve ilerlemenin önemine vurgu yapar. Müslümanlar; bilgiyi araştırma, keşfetme ve geliştirme konusunda teşvik edilir. Bu nedenle İslam uygarlığı; bilim, matematik, tıp, astronomi ve diğer alanlarda büyük başarılar elde etmiştir. Her ne kadar sonradan gelen nesiller bu mirasa sahip çıkamamış olsa da Müslüman bilim insanlarının insanlığa kattığı değerler inkâr edilemez. Her alanda birçok değerli eser kazandırmışlardır.
İslam, düşünülenin ve yansıtılanın aksine, zihinleri ve düşünceleri özgürleştirip serbest bırakarak bireye hakikat arayışında tercih hakkı tanır. Maddenin özünü, dünya hayatının mahiyetini ve ahiret yurdunun hakikatlerini anlatarak insanın önüne serer. İslam, insanda aklı muhatap alarak düşünmeye ve tefekküre teşvik eder. Bilgiyi verip tercihsiz bırakmaz, verdiği bilginin akıl ve vicdan süzgecinden geçirilmesini ve bütün bağlantıların kurularak inanılmasını tavsiye eder. İslam’ın eğitim sisteminde insanla evren arasındaki bağ, her zaman tefekkür konusudur. Bu bağ ile mükemmel bir vahdet oluşturarak insanın doğayla, insanın insanla, insanın diğer canlılarla uyum içinde yaşaması sağlanır. Kurulan bu bağ, insanda ahlaka dönüşerek duyarlı ve bilinçli bir birey ortaya çıkarır.
İslam tarihinde birçok vahşinin, caninin ve haraminin İslam’la şereflenerek önemli şahsiyetlere dönüştüğüne şahit oluyoruz. Beşerî eğitim sistemlerinin çöpe dönüştürdüğü insanlığı; ilahi dokunuş, tarihin her zamanında hak ettiği makama ulaştırmıştır. Bugün insanlık makine gibi düşünerek materyalist bir sistemin çarklarında öğütülüyor. Küçük bir azınlığın şeytani emellerine kurban edilen insanlığımızı bize yeniden kazandıracak olan; yine İslam’ın ahlakı, vicdanı ve merhameti olacaktır.
İslam’ın ilk emri olan “Oku.”, insanlığın kurtuluş reçetesidir. İnsanın önce kendi varlığını ve kapasitesini, sonra çevresini ve evreni okuması ve okuduğu her şeye anlam yüklemesi için altyapıda ilahi verilerin olması gerekir ki sağlıklı bir sonuca ulaşabilsin. Sağlıklı sonuçtan kastımız; kendine, çevresine ve diğer canlılara zarar vermeden hatta faydalı ve ahlaklı bir birey olabilmesidir. “Kur’an-ı Kerim’in ilk emri, okudur.” diyoruz. Bu doğrudur ama neyi ve nasıl okumamız gerektiği, ayetin devamında anlatılıyor. Bu, bazen göz ardı ettiğimiz bir nokta. Kur’an’ın kastı rastgele bir “okuma” değildir. Muhakkak yazılı bir kitabı okumak da değildir. İster bir kitabı okusun ister her cümlesi ve her bir harfi sonsuz hikmetler ve manalar yüklü olan şu kâinat kitabını okusun; “Yaratan Rabbinin adıyla” okumaktır. Çünkü onun (cc) dâhil edilmediği her konu eksiktir. Vicdanlarda ilahi bir esinti yoksa meşrulaşmış ahlaksızlıklar, toplumları esir alır. Rus edebiyatçı Fyodor Dostoyevski’nin dediği gibi: “Tanrı inancının olmadığı bir yerde, her şey mübahtır.”
Erdal TUĞRUL
